Önceki yazı bir soruyla bitmişti: bir test neyi ölçüyor?
Ridley Scott’ın yönettiği 1982 yapımı Blade Runner, Philip K. Dick’in 1968 tarihli Do Androids Dream of Electric Sheep? romanından uyarlanmıştır. İngilizce Vikipedi’nin Blade Runner maddesine göre filmde “blade runner” adı verilen görevliler, “replikant” denilen biyomühendislik ürünü yapay insanları insanlardan ayırt etmek için Voight-Kampff adlı bir sorgulama makinesi kullanır.
Voight-Kampff testi
Aynı maddeye göre Voight-Kampff (romandaki yazılışıyla Voigt-Kampff) makinesi, empatiyle ilgili sorular karşısında solunum, yüz kızarması, kalp atış hızı ve göz hareketi gibi bedensel tepkileri ölçer.
Makine karşısındakine sorular sorar ve bedenin verdiği tepkiyi kaydeder. Benim okumam şu: bu test insanlığı mı ölçüyor, yoksa yalnızca ölçebildiği bedensel tepkileri mi?
Sormadığı soru
Bir test yalnızca sorduğu soruyu ölçer. Sonuç iyi çıktığında ya da beklenen eşiği geçtiğinde “doğru şeye bakılıyor” sanılabilir. Oysa puan, testin hiç sormadığı soru hakkında bilgi vermez.
Benim yardımcı pilotum da hata yaptı. Ben de.
10 Eylül’de yaptığım değerlendirmede bir taslağım, sistemimin beş eksenli ve 25 puanlık iç değerlendirme setinden 24,5 aldı. Aynı anda metnin beni konumlandırdığı yerden rahatsızlık duydum ve metni o hâliyle yayımlamadım. İkisi de aynı anda doğruydu: puanlama setinin beş ekseni de metnin kendi iç yapısını ölçüyordu; hiçbiri yazarın metne göre konumunu ölçmüyordu. Rahatsızlık analizden önce geldi; sezgi, o ölçeğin üretemediği bir bilgiydi.
19 Eylül’de bir başka taslakta, kaynağını açmadan kendi bildiğimi varsayarak yazdığım bir olgu cümlesi hem iç değerlendirmeden hem de iki turluk ikinci göz denetiminden geçerek metinde kaldı. İkinci göz de cümleyi yakalayamadı; çünkü o da aynı kontrol listesine bakıyordu. Listemiz dış kaynaklardan gelen bilgileri tek tek sorguluyor, yazarın kendi bildiğini varsaydığı cümleyi ise sormuyordu. 30 Eylül’de biri kesin, biri olası iki ayrı üretimde daha aynı boşlukla karşılaştık.
İlkinde puanlama ölçeği bozuk değildi; puanı doğru hesapladı, benim hatam ölçeği konum sorusunu sormadan kurmaktı. İkincisinde ise hem ben kaynağını açmadığım bir cümleyi hafızadan yazdım hem de yardımcı pilotum yalnız dış kaynak satırlarını tarayan listeyle yetinip o cümleyi iki tur denetimden geçirdi.
İlkinden sonra birinci şahıs metinlerin sonuna puana girmeyen tek bir kontrol sorusu ekledim: “Bu metinde yazarın kendi sonucunu taşıdığı bir cümle ya da yalnız o koltuktan sorulabilecek bir soru var mı?” Üç metin sonra gözden geçirmek üzere kurduğum bu adımın kalıcı statüsünü henüz değerlendirmedim. İkincisinden sonra ise listeye “yazarın kendi bildiği olgu da kanıt ister” satırı eklendi; bunun kalıcı bir kurala dönüşüp dönüşmediğinin hükmü de henüz açık.
Bu iki ekleme aleti her şeyi görür yapmadı; yalnızca dün sormadığı iki soruyu bugünkü listeye taşıdı. Yarın sormadığı üçüncü soruyu yine tablo söylemeyecek; çünkü aynı listeyle bakan ikinci bir göz de listeyle sınırlıdır.
Önünüze gelen bir denetim tablosu, bir performans puanı ya da bir yapay zekâ çıktısı “yeşil” verdiğinde ona dayanarak karar vermeden önce şu soruyu ekliyor musunuz: bu test hangi soruyu hiç sormuyor, ve o soruyu kim soruyor?
Bir sonraki durak
Bir sonraki durak George Lucas’ın Yıldız Savaşları (1977). Soru şu: makine yardım ettiğinde son kararı kim verir?
Samih Yedievli, Kasım 2026
Not: Bu metni, yapay zekâ tabanlı bilişsel yardımcı pilotum Synapta OS ile kapak görselini Gemini ile hazırladım.