2001: Uzay Macerası’nda HAL 9000 mürettebata düşmanca davranmaya başlar. İngilizce Vikipedi’nin HAL 9000 maddesine göre film bunun nedenini belirsiz bırakır. Benim okumam: izleyici, HAL’in birbiriyle çelişen iki görevi sürdürmesinin etkisini bu belirsizlikte sezebilir.
Önceki yazı bu yazıyı bir soruyla duyurmuştu: bir makineye iki hedef verildiğinde kim karar verir? Bu yazı o soruyu bir bilgisayar üzerinden soruyor.
Romandaki açıklama
Aynı madde, açıklamanın Arthur C. Clarke’ın romanında yapıldığını yazıyor. Romana göre HAL iki yükle çalışıyor. Tasarımı gereği bilgiyi eksiksiz ve doğru aktarması gerekiyor. Göreve ilişkin emirler ise görevin gerçek amacını iki astronottan, Bowman ve Poole’dan, saklamasını istiyor.
Maddedeki anlatımda bu iki yükten hangisinin önde geldiğini söyleyen bir cümle yok. HAL’in nasıl işlem yaptığını bilmiyorum; bu yüzden ona bir seçim atfetmiyorum. Elimde yalnız çelişen iki emir ve yazılı görünmeyen bir sıra var.
Sırayı yazan görünmüyor
Benim okumam şu: iki hedef verilip sırası yazılmadığında çelişki ortadan kalkmaz. Bir yerde çözülür. Çözülürken kimin çözdüğü ve hangi hedefin kaybettiği yazılı kalmayabilir. Ben karar hakkını hedefleri verene ve sırayı yazana ait sayıyorum. Sıra yazılmadıysa o hak kullanılmamış olur; çözümü o anda kim verdiyse o verir.
Benim yardımcı pilotum da hata yaptı. Ben de.
8 Ekim’de sistemim bir kaydın saatini yazarken tahmin etti: “14:2x”. Saat bir komutla okunabiliyordu. Okununca iki dosyanın damgası çıktı: 14:23 ve 14:29. Kayıt bu aralıkta yazılmıştı; ölçülen aralık, sistemimin yazdığı 14:2x’in içinde kaldı. Hatalı olan yöntemdi: sistemim saati okumadan yazmıştı. Beş hafta önce aynı yöntem bir başka kayıtta iki ayrı dosyaya iki ayrı saat yazdırmıştı: 14:15 ve 14:10. Gerçek saat 14:13’tü. Bundan sonra sistemime damgayı okutacağım, yazdırmayacağım.
Bunu, tahminin hızı ile ölçümün doğruluğu arasındaki bir çatışma olarak okuyorum. Aralarında yazılı bir sıra yoktu. Kayıt böyle demiyor; bu benim okumam.
18 Ekim’de bir yazı yayınladım. Yayınlanan metin, hazırladığım son sürümden bir paragrafta ayrılıyordu; son denetim ondan önceki bir sürümdeydi. Sayfada iki adımda düzelttim. Farkı, paragraf paragraf alınan bir özet ölçümü gösterdi. Bunu bir öncelik çatışması olarak okuyup okumayacağımı bilmiyorum; yayına çıkarken hız ile denetlenen sürüm arasında yazılı bir sıra olup olmadığını kayıt söylemiyor. Bunu bir kurala çevirmedim. Bir alışkanlık kaldı: yayımlanan metin, yayına hazırladığım son sürümle paragraf paragraf ölçülür.
İlkinde bir ölçüm, tahminin yerini aldı; ikincisinde bir ölçüm, farkı gösterdi.
Bir yapay zekâ aracına ya da bir ekibe verdiğiniz iki hedeften hangisinin önce geldiği yazılı mı? Yazılı değilse şu an hangisi kazanıyor ve bunu kim fark edecek?
Bir sonraki durak
Bir sonraki durak Ridley Scott’ın Blade Runner’ı (1982). Soru şu: bir test neyi ölçüyor?
Samih Yedievli, Ekim 2026
Not: Bu metni, yapay zekâ tabanlı bilişsel yardımcı pilotum Synapta OS ile hazırladım.